22 Μαρτίου 2026
Η Αικατερίνη Ηλιάδου, Αν. Καθηγήτρια Νομικής Σχολής, ΕΚΠΑ, γράφει στην εφημερίδα Η Καθημερινή της Κυριακής, για το νέο βιβλίο του Ευάγγελου Βενιζέλου, «Εισαγωγή στα Θεμελιώδη Δικαιώματα» εκδ Σάκκουλα, 2026
Λυδία λίθος της Δημοκρατίας
Η σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η διαρκώς αυξανόμενη ανάγκη για την προστασία τους
Τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν κεντρικό ζήτημα για το δημόσιο διάλογο, όπως εύκολα αποδεικνύεται με αφορμή διάφορα ζητήματα που απασχολούν την επικαιρότητα (π.χ. περιορισμοί κυκλοφορίας κατά την πανδημία, περιορισμοί τεχνητής νοημοσύνης κ.ά.). Τι είναι όμως ακριβώς τα θεμελιώδη δικαιώματα και πως προστατεύονται κατά το Σύνταγμα; Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει το νέο βιβλίο του Ευάγγελου Βενιζέλου «Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα – Σύνοψη της γενικής θεωρίας», εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2026, σελ. XV+292.
Για τη νομική επιστήμη, ο όρος «γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων» έχει σαφές περιεχόμενο. Για τους μη ειδικούς όμως μπορεί να μοιάζει αφηρημένη θεωρητική κατασκευή. Πρακτικά ωστόσο, η γενική θεωρία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς σημαίνει ένα συνεπές σύστημα κανόνων και μεθόδων, το οποίο αξιοποιείται κατά την ερμηνεία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από τρεις βασικούς άξονες: (α) Τον καθορισμό του αντικειμένου προστασίας και των φορέων των δικαιωμάτων, (β) τον προσδιορισμό των δυνατοτήτων επιβολής περιορισμών από το κράτος, και (γ) τους περιορισμούς των περιορισμών, τις ασφαλιστικές δικλείδες προστασίας, με κορυφαίο παράδειγμα την αρχή της αναλογικότητας, ώστε οι περιορισμοί να είναι κατάλληλοι, αναγκαίοι και αναλογικοί με στενή έννοια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η γενική θεωρία είναι το εργαλείο με το οποίο αξιολογείται πότε ένα μέτρο – από ένα διοικητικό πρόστιμο μέχρι την επιβολή lockdown – είναι συνταγματικά ανεκτό ή όχι.
Κατά τον συγγραφέα, τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν είναι μόνο υπόθεση του ελληνικού Συντάγματος. Άλλωστε, το πολυεπίπεδο νομικό σύστημα, στο πλαίσιο του οποίου συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν το εθνικό Σύνταγμα, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και η νομολογία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου (ΕΔΔΑ), ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (ΧΘΔΕΕ) και οι αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ένωσης (ΔΕΕ), δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ακόμη και από όσους τονίζουν την ανάγκη διασφάλισης της εθνικής συνταγματικής τάξης. Ο συγγραφέας αξιοποιεί σχετικά τον όρο «επαυξημένο Σύνταγμα», με τον οποίο δεν υπονοείται ότι αλλάζει τυπικά το κείμενο του Συντάγματος, αλλά ότι η ουσιαστική προστασία που προσφέρεται βάσει των δικαιωμάτων εμπλουτίζεται από τις αντίστοιχες εγγυήσεις της ΕΣΔΑ και του ΧΘΔΕΕ και γενικότερα της υπερεθνικής έννομης τάξης. Η ιδέα για το «επαυξημένο Σύνταγμα» άλλωστε αποτυπώνει τον τρόπο κατά τον οποίο λαμβάνονται οι πλέον οι κρίσιμες αποφάσεις, όπως ήδη αποδεικνύει η υπόθεση για τα μη κρατικά πανεπιστήμια.
Στο βιβλίο συνοψίζεται η κλασική διάκριση των «γενεών» δικαιωμάτων που αναδεικνύονται μέσα από την εξέλιξη της ιστορίας και αποδεικνύεται ότι τα δικαιώματα αλληλοσυνδέονται στη σημερινή πραγματικότητα. Τονίζεται ότι δεν έχουμε απλώς θεμελιώδες δικαίωμα στην ελευθερία ή στην ιδιοκτησία, αλλά και δικαίωμα στην κοινωνική προστασία, στην αξιοπρεπή διαβίωση, σε ένα καθαρό περιβάλλον και ήδη στην προστασία του κλίματος. Ιδιαίτερα επίκαιρη είναι η αναφορά στις νέες απαιτήσεις προστασίας που αναφύονται σε σχέση με την ιδιωτικότητα και την πληροφόρηση σε σχέση με τα προσωπικά δεδομένα και με την τεχνητή νοημοσύνη. Από την ανάλυση αυτών των θεμάτων αποδεικνύεται η ανάγκη διαρκούς ανανέωσης της γενικής θεωρίας.
Η επιστημονική συμβολή του βιβλίου του Ευ. Βενιζέλου είναι σημαντική για πολλούς λόγους. Η νομολογία και η θεωρία συστηματοποιούνται, χωρίς να γίνεται απλή ανασκόπηση αποφάσεων και θεωρητικών τοποθετήσεων. Παράλληλα, αξιοποιείται η ιδέα του «επαυξημένου Συντάγματος», και το κρίσιμο ερώτημα που αναδεικνύεται είναι μέχρι που μπορεί να φτάσει η ευελιξία του Συντάγματος χωρίς να χαθεί η αίσθηση ενός κοινά αποδεκτού συνταγματικού «συμβολαίου»; Το βιβλίο δεν κλείνει τη συζήτηση· αλλά οργανώνει τον τρόπο σκέψης, προσφέροντας ένα σαφές θεωρητικό πλαίσιο.
Ίσως η γενική θεωρία των θεμελιωδών δικαιωμάτων να μοιάζει ζήτημα τεχνικό, που αφορά μόνο τη νομική επιστήμη ή τους συνταγματολόγους. Ωστόσο, πρόκειται για θέματα ευρύτερης σημασίας, η κατανόηση των οποίων βοηθά την ίδια την κατανόηση του κράτους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο του Ευ. Βενιζέλου αποτελεί μια σημαντική συμβολή για όποιον θέλει να καταλάβει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ραχοκοκαλιά των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ένα σύνθετο νομικό πλαίσιο. Και βεβαίως, σε μια εποχή όπου συχνά μιλάμε για δικαιώματα, η υπενθύμιση ότι υπάρχουν κανόνες, αρχές και μέθοδοι πίσω από τις μεγάλες αποφάσεις, δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι προϋπόθεση για έναν πιο ώριμο δημόσιο διάλογο και, τελικά, για μια πιο ανθεκτική δημοκρατία.
https://www.sakkoulas.gr/el/editions/e-venizelos-eisagogi-sta-themeliodi-dikaiomata-2026/
